۲۹ دی، روز «ملی هوای پاک» نامگذاری شده است. سابقه قانونگذاری در حوزه آلودگی هوا در ایران به سال ۱۳۵۴ میرسد؛ اما آخرین قانون جامع در حوزه آلودگی هوا، قانون هوای پاک است که سال ۱۳۹۶ در مجلس شورای اسلامی تصویب و به دنبال تأیید شورای نگهبان، به ۱۸ دستگاه ابلاغ شد؛ قانونی که ۳۴ ماده، ۲۹تبصره و یک آییننامه فنی درباره مجموعه راهکارهای کاهش و کنترل آلودگی هوا دارد.
اگرچه نزدیک به یک دهه از تصویب قانون هوای پاک میگذرد؛ اما این قانون هنوز منجر به کاهش قابل توجه آلودگی هوا نشده است.
شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست میگوید: به منظور اجرای قانون هوای پاک اقدامهایی در چارچوب این قانون صورت گرفته است. به عنوان مثال آییننامههای اجرایی پیگیری و جلسات فراوانی برگزار شده؛ اما در پاسخ به این پرسش آیا همه تکالیف، با وجود گذشت هشت سال از ابلاغ قانون، به طور کامل تحقق یافته است؟ باید گفت خیر. طبیعتاً بسیاری از تکالیف انجام نشده است.
به عقیده بیشتر کارشناسان و مسئولان سازمانهای متولی، اگرچه قانون هوای پاک از نظر محتوایی کامل بوده و وظایف دستگاهها در متن قانون مشخص شده؛ اما چالش اصلی در بخش اجرای این قانون است. چنانکه علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت در این خصوص اظهار میکند: قانون هوای پاک در کشور از نظر محتوایی کامل بوده و وظایف دستگاهها مشخص شده؛ اما مشکل اصلی اجرای قانون است.
آدرس غلط برای رفع آلودگی هوا
معاون سابق محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست هم با بیان اینکه وقتی نمیتوانیم مسئلهای را حل کنیم، میگوییم قانون مشکل دارد، ابراز میکند: دستگاههای اجرایی هم عنوان میکنند مطالعات تکمیل نشده و باید به روزرسانی کنیم؛ اما همه اینها آدرس غلط دادن و به تأخیر انداختن مسئله است که میبینیم هر سال درگیر آن هستیم.
مسعود تجریشی در گفتوگو با قدس اضافه میکند: ما سالهاست حتی از ۵۰ سال پیش تاکنون در حال حرف زدن و قانونگذاری برای حل مسئله آلودگی هوا هستیم و هیچ وقت خودمان را وارد مرحله اجرا نکردهایم. وقت آن است تصمیم بگیریم و تصمیمگیری زمانی اتفاق میافتد که اعتقاد داشته باشیم هزینهای که برای رفع آلودگی هوا میکنیم، هزینه نیست؛ بلکه سرمایهگذاری است.
داشتن قانون به ما کمک میکند به لحاظ حکمرانی، موضوع آلودگی هوا در اولویت قرار بگیرد؛ اما قانون به تنهایی کافی نیست؛ یعنی اگر دولتی بخواهد، میتواند حتی با وجود نداشتن قانون، شهرش را تمیز و پاک نگه دارد. اگر مسئولان شهری افراد عاقلی باشند، هیچ وقت نمیگویند چون قانون نداریم، نمیتوانیم هوای پاک داشته باشیم.
برعکس این موضوع هم صادق است؛ یعنی میتوانیم قانون هم داشته باشیم؛ ولی قانونگذار از دولت نخواهد برنامهاش را برای هوای پاک ارائه دهد. از طرفی شورای شهر هم از شهردار نپرسد برنامه مدیریت شهری برای بهبود هوای پاک چیست.
رئیس دانشگاه صنعتی شریف ادامه میدهد: اگر شورای شهر این برنامه را از شهرداری بخواهد، شهرداری برنامه خود را ارائه میدهد و سپس برای اجرای آن نیاز به منابع مالی دارد و شورا لازم است برای اجرای برنامه، منابع مورد نیاز را تخصیص دهد.
بنابراین میتوانیم قانون هوای پاک نداشته باشیم؛ اما هوای پاک داشته باشیم. قانون هوای پاک به ما کمک میکند اگر دولت بخواهد اقدامهایی را داشته باشد، در مورد بهبود هوای پاک به قانون استناد کند و قانونگذار هم براساس آن چیزی که خودش از دولت خواسته، برای آن تأمین منابع مالی انجام دهد.
قانون به تنهایی کافی نیست
معاون سابق محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست تأکید میکند: قانون، توافقی است میان قوه مقننه و قوه مجریه و در قالب آن یکسری بندها وجود دارد که چارچوب این توافق را نشان میدهد و انتظاراتی که طرفین از هم دارند تا اتفاق بیفتد. این گفتوگو و قانون لازم است؛ اما کافی نیست.
وی میگوید: وقتی قانون هوای پاک در سال ۹۶ ابلاغ شد، بندهایی در آن وجود داشت که بر اساس آن سازمان محیط زیست میبایست برنامه بهبود آلودگی کلانشهرها را به دولت اعلام میکرد. این موضوع از سال ۹۷ کلید خورد و به دلیل وجود ۹ کلانشهر فرایندی بسیار طولانی را سپری کرد. سازمان محیط زیست برای اجرای آن ۱۳ دانشگاه را به کار گرفت و گزارشهایی که از آن منتشر شد، نشان میداد چه عواملی در هر شهر موجب آلودگی هوا شده و چه اقدامی توسط چه نهادی، با چه هزینهای و با چه میزان اثرگذاری در چه بازه زمانی باید انجام شود تا به طور مثال هوای شهرهای تهران، اراک و یا مشهد بهبود پیدا کند.
تجریشی ادامه میدهد: آن برنامه در سال ۹۹ به دولت ارائه شد و یک سال پس از آن آقای مخبر، معاون اول رئیسجمهور وقت جلسهای هم برگزار کرد؛ اما در آن جلسه رئیس سازمان برنامه و بودجه وقت حضور نداشت و قرار بود آن نشست هفته بعد برگزار شود که آن «هفته بعد» هنوز نرسیده و آن جلسه تا امروز برگزار نشده است!
وی میافزاید: در حال حاضر آن برنامه وجود دارد؛ اما پرسش این است آیا مجلس که این قانون را تصویب کرده، در زمانی که دولت لایحه را آورده، به این توجه نداشته که در خصوص بهبود هوای پاک چه بندهایی وجود دارد، چه برنامهای هست و تأمین منابع مالی آن باید چگونه باشد؟
ضعف قانونگذار
رئیس دانشگاه صنعتی شریف میگوید: اگر در برنامهای که دولت ارائه داده و مجلس تصویب کرده، چیزی به نام اقدامهای اجرایی برای بهبود آلودگی هوا و ردیف بودجهای وجود ندارد، ناشی از ضعف قانون نیست؛ بلکه نشان از ضعف قانونگذار است؛ یعنی هم مجلس، هم سازمان برنامه و بودجه و هم هیئت دولت ضعف داشتهاند که چنین خواستهای را مطرح نکردهاند.
وی به نقش قوه قضائیه در موضوع قانون هوای پاک اشاره میکند و میافزاید: قوه قضائیه نیز با پرداختن به ترک فعل مسئولان، به جای آنکه مسئله را به صورت ریشهای پیگیری و حل کند، مدیران میانی را بازخواست میکند که چرا این کار را انجام نداده و ترک فعل داشتهاید.
تجریشی اظهار میکند: همین الان باید در بودجه شورای شهر تهران در خصوص آلودگی هوا برنامهای جامع وجود داشته و چگونگی اجرای آن مشخص باشد که البته چنین برنامهای وجود ندارد. دولت هم برای هر یک از شهرها ردیف بودجهای تعیین نکرده تا این قانون بهبود پیدا کند.
وی با تأکید براینکه هوای پاک ربطی به قانون ندارد و مشکل در اجرای قانون است، ادامه میدهد: هر کس تفسیری برای اجرا نشدن آن بیان میکند و در بیشتر موارد به کمبود بودجه ربط مییابد که در این زمینه برنامه و بودجه باید اولویتها را مشخص و بر اساس اولویتها، بودجه را هزینه کند تا اثربخشی بیشتری برای جامعه داشته باشد.
معاون سابق محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست با بیان اینکه سالهاست مسئولان از ترک فعل دستگاهها در اجرای قانون هوای پاک صحبت میکنند، میگوید: پرسش اینجاست قرار بود سازمان محیط زیست بگوید برای هر شهر چه اقدامی باید صورت بگیرد و این برنامه را به دولت بدهد. این موضوع انجام و به دولت داده شده. پس چرا هیچ اتفاقی نیفتاده است؟
ترک فعل دستگاهها؛ مسئله حاشیهای
وی با اشاره به اینکه مجلس یک بار به جای آنکه وارد مباحث حاشیهای ترک فعلها شود، بگوید آنچه را که میدانیم و میتوانیم، چرا تاکنون صورت نگرفته، میافزاید: قرار بود ۷۰ درصد حمل و نقل عمومی شهر تهران توسط ۷ هزار دستگاه اتوبوس انجام شود. اینکه دیگر ربطی به قانون ندارد. چرا انجام نشده است؟ آیا باید قانون را تغییر دهیم؟ همه اینها به برنامههای اجرایی برمیگردد که نه مجلس و نه دولت هیچ وقت اجرا نکردهاند.
رئیس دانشگاه صنعتی شریف در ادامه به موضوع سیاهه انتشار و اینکه مدیریت آلودگی هوا نیازمند دادههای دقیقتر است، اشاره میکند و توضیح میدهد: تکمیل «سیاهه انتشار» به عنوان مبنای اصلی شناسایی منابع آلاینده و ورودی مدلهای پیشبینی غلظت آلایندهها، به یکی از گلوگاههای اصلی مدیریت کیفیت هوا تبدیل شده؛ سیاههای که تدوین و به روزرسانی آن با مشارکت دستگاههای مختلف اجرایی در جریان است و برای پیشبرد، نیاز به جمعبندی تمام دادهها دارد.
تجریشی ادامه میدهد: سیاهه انتشار در تهران انجام شده است. در سیاهه قبلی گفته شده بود ۸۰ درصد آلایندهها سهم منابع متحرک است که در سیاهه جدید این عدد ۷۵ درصد عنوان شده، با این حال این اعداد در اجرای برنامه فرقی ندارد.
همه دستگاههای اجرایی چون میدانند مسئله چیست، به دنبال به روزرسانی این سیاهه هستند؛ اما برای به روزرسانی، یک سال طول میکشد قرارداد ببندند، دو سال زمان میبرد تا اجرا کنند و سال چهارم این ۸۰ درصد تبدیل به ۷۵ درصد شده و همه چیز فراموش میشود!
وی معتقد است: مشکل اجرای قانون هوای پاک سیاهه انتشار و... نیست؛ بلکه مشکل آنجاست چیزهایی را که میدانیم، اجرا نمیکنیم و مدام مشکلات را به دستگاههای دیگر ربط میدهیم.
رفع آلودگی هوا در اولویت نیست
معاون سابق محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اینکه قرار است دانشگاه تربیت مدرس و ۱۳ دانشگاه دیگر راهکارها و مسائل اجرای قانون هوای پاک را به رئیسجمهور اعلام کنند، میگوید: اما همه ما میدانیم باز هم اتفاقی نخواهد افتاد. همین که آلودگی هوا از نیمه دوم بهمن کمی کمتر شود، دیگر رفع آلودگی هوا در اولویت نیست و تا سال آینده فراموش خواهد شد.
تجریشی میافزاید: ما باید اعتقاد داشته باشیم هر یک ریالی که برای بهبود حمل و نقل عمومی و رفع آلودگی هوا خرج میکنیم، ۱۰ تومان سود خواهیم برد؛ عددی که برای آمریکاییها پس از اجرای قانون هوای پاک یک به ۶۷ بود؛ یعنی به ازای هر یک دلار که برای اجرای قانون هوای پاکشان خرج کردند، ۶۷ دلار سود نصیبشان شده است.
وی با اشاره به اینکه متأسفانه ما اعتقادی به این هزینهها نداریم و بدتر اینکه اصلاً اعتقادی به محیط زیست نداریم، اظهار میکند: یعنی با این همه مشکلات در کشور، محیط زیست در آخر لیست قرار دارد. هر تخریبی که میتوانیم در محیط زیست انجام میدهیم. سپس میگوییم؛ چرا وقتی باران میآید، تبدیل به سیل میشود، چرا بیماری زیاد شده، چرا مدرسهها را مدام تعطیل میکنند. خب،علت مشخص است؛ آلودگی هوا.
رئیس دانشگاه صنعتی شریف تأکید میکند: آن چیزی که قانون گفته و سیاهه آن هم چند بار منتشر شده و هیچ وقت به مرحله اجرا نرسیده، با بگیر و ببند قوه قضائیه و اخطار و به دادگاه کشاندن مسئولان حل نمیشود. این یک مسئله ریشهای است و ما متأسفانه برای مسائل ریشهای محیط زیستی هیچ قدر و منزلتی در کشورمان قائل نیستیم.
وی در خصوص استفاده از سوخت مازوت در تهران و دیگر شهرها هم با این توضیح که فقط نیروگاههای سیکل ترکیبی میتوانند از سوخت مازوت استفاده کنند، میگوید: مازوت در بسیاری از نیروگاههایی که اطراف شهرها وجود دارد، در حال استفاده است؛ اما مسئله مهمتر سوخت گازوئیلی بوده که در برخی از خودروها استفاده میشود و مقدار گوگرد خیلی بالایی دارد.
وی ادامه میدهد: این گازوئیل گوگرد بالایی دارد و این گوگرد بالا موجب میشود ذرات معلق افزایش پیدا کند. همزمان مشکل وارونگی هوا به وجود میآید و این وارونگی سبب میشود این ذرات افزایش پیدا کند و موجب بروز انواع مشکلات و بیماریها و در نهایت مرگهای زودرس خواهد شد.
براساس قانون هوای پاک باید بتوانیم تا حد ممکن از سوختهای فسیلی کمتر و از خودروهای برقی بیشتر استفاده کنیم و در آینده با بهرهگیری از خودروهایی که از سوخت هیدروژن استفاده میکنند، سوختهای فسیلی را کنار بگذاریم.
وی با تأکید بر اینکه آنچه هوا را آلوده میکند، چگونگی اجرای قوانین است، میگوید: از نظر قانون نباید منابع آلودهکننده داشته باشیم. با این حال مشکل واقعاً صنایع نیستند که آلایندهاند؛ بلکه سوختی که به آنها داده میشود، مشکل دارد و آنها هم مجبور به استفاده از این سوخت هستند.
نظر شما